زورخانه

وبلاگ منوچهر عطاالهی

زورخانه ای
ساعت ۱:٥٤ ‎ب.ظ روز جمعه ٢٦ مهر ۱۳۸٧   کلمات کلیدی: تاریخ ورزش زورخانه‌ای

تاریخ ورزش زورخانه‌ای

 درباره‌ی تاریخ ورزش زورخانه‌ای و زمان و چگونگی پیدایش آن نظرات گوناگونی وجود دارد. برخی پیدایش این ورزش را به دوران اشغال ایران بدست اعراب نسبت می دهند و ورزشکاران زورخانه را از زیر شاخه های نظامی عیاران می دانند. برخی نیز زمان پیدایش این ورزش را دوره‌ی مغول می‌دانند و معتقدند از آنجا که در یاسای چنگیز ورزش و فعالیت نظامی برای ملل مغلوب ممنوع بوده، ایرانیان مبارز به‌طور زیرزمینی و با ابزاری که از آلات جنگی اقتباس شده بوده به ورزش و آمادگی نظامی مشغول می‌شدند. مطمئنأ نظریات بالا هر کدام در جای خود قابل بحث و بررسی است؛ ولی جامع ترین تحقیقی که درباره‌ی تاریخ ورزش زورخانه ای انجام شده، قدمت این ورزش را به دوران قبل از اسلام، و حتی به دوران مادها می‌رساند.
همانطور که گفته شد ایرانیان از دیرباز به ورزش و مسائل نظامی علاقه‌مند بوده اند. ایرنیان دوران باستان قطعه زمینی گود داشتند که آن را چَرتا می خواندند و مسابقات میدانی از جمله اسب دوانی، پرتاب نیزه، شمشیر زنی و انواع کشتی را در آن اجرا می کردند. شکل گیری و تهیه چنین میدانی از میادین جنگ الهام گرفته شده بود، زیرا ایرانیان قدیم در هنگام جنگ، قطعه زمینی گود که در میان دو یا چند تپه قرار داشت را برای کارزار انتخاب می کردند و این بدان جهت بوده که سران و بزرگان سپاه بتوانند بر فراز این دوتپه مستقر شده، نبرد را زیر نظر گیرند. بدین ترتیب ایرانیان باستان در چرتا جمع شده و با سلاح های جنگی، یا ابزار آلاتی که به تقلید از شکل سلاح های رایج آن زمان، یعنی شمشیر، سپر و گرز می ساختند به ورزش و تمرین نظامی مشغول می شدند و این سرآغاز ورزش زورخانه ای بوده است.

این فعالیت های نظامی با آغاز دوره اسلامی و اشغال ایران بدست اعراب به شکل زیرزمینی و مخفی در می‌آید و از چرتا به اماکن متروک و پناهگاههای زیرزمینی منتقل می‌شود و در دوره‌های بعد نیز ادامه می یابد؛ چرا که ایران همواره و در هر دوره از تاریخ دستخوش حوادث ناگوار بوده و ملت ایران همواره تحت اشغال و سیطره اقوام مختلف قرار داشته اند. در چنین شرایطی که مردان مبارز ایرانی در اماکن پرت و متروک به تمرین نظامی مشغول می شدند، ورود به حلقه‌ی این افراد کاری مشکل بود و تنها کسانی در جمع مبارزین پذیرفته می شدند که وفاداریشان به اثبات می رسید. وقتی شخص تازه واردی به جمع مبارزین می پیوست به وی آبی آغشته به نمک به‌نام "آبِ زور" می نوشاندند که نوشیدن آن به معنای پیوستن به حلقه جوانمردان مبارز بود. چنین شد که مخفیگاه این مبارزین را زورخانه، به معنی محل نوشاندن آب زور نامیدند.
امروزه اگر نگاهی به زورخانه ها داشته باشیم می بینیم که ابزار و ادوات ورزش باستانی همان ابزارآلات جنگ و پیکار است. تخته شنا شمشیری است که جنگاوران هنگام نماز یا حرکت شنا پیش روی خود می‌نهادند. حرکت شنا و انواع هفتگانه آن برگرفته از حرکت سینه خیز است. میل همان گرز است. سنگ، سپر جنگاوران است و کباده که در زبان عربی به معنای کمان است، به شکل کمان ساخته شده است. گود زوخانه نشان میدان جنگ و آوردگاه مُقَعری است که میان دو یا چند تپه قرار داشته، و ضرب زورخانه ، همان کوس و طبل جنگ است که در قدیم برای تهییج و تحریک جنگاوران نواخته می شده.

در سالهای پس از ورود اسلام به ایران و آمیزش فرهنگ زورخانه با اعتقادات مذهبی، برخی از این ابزار و حرکات معنایی دوگانه یافتند. برای مثال: سنگ نه تنها به شکل سپر جنگی ساخته می شود، بلکه سمبل در قلعه‌ی خیبر نیز هست که مولا علی (ع) در جنگ خیبر آن را از جا کند. و یا گفته می شود گود را در سالهای آغازین شکل‌گیری زور خانه‌ها بسیار کم عمق می ساختند ولی پس از واقعه‌ی کربلا، گود زورخانه را به نشانه گود قتلگاه حضرت سید الشهدا (ع) عمیق تر کردند.